Today it is the day of the divorced child, a good day to put ourselves in the shoes of children with divorcing or divorced parents or children who are sensing that a divorce might be upcoming. Through my daughter’s stories of children in her class I became aware that children kept silent about the divorce and some actually kept it a secret. It became apparent to me how isolated a child can feel in their situation. Living under the assumption that they are the only ones going through this and maybe even feeling it is their fault his or her parents are getting divorced. I stimulated my daughter to show her friends that she is there for them and willing to listen. There are also books and programs like Kies which provide a safe environment for children to connect and share their experience.

The parents can also make a big difference for their children by providing space for the children to love both their parents and be loved, to be loyal to both of them without choosing and by showing them they will take care of their own emotions and issues and will make good parenting agreements to provide the clear structure and space their children need. It can help if the parent can listen in a relaxed way to stories when the children return from staying with the other parent. To step back a little bit and observe yourself, to check if you are really operating out of this true wish to be the best parent or if you are reactive (to your ex, to your past, to your triggered emotions) is challenging and can be very confronting. But is not impossible.

All parents who come to our office want to be good parents. This is a primal wish and need of people who have put a child on the planet. They all voice that their number 1 priority is the welfare of the children and a good parenting plan. This, however, is not specific enough and needs to be explored and translated into real agreements and resolutions with yourself and each other to actually transform these beautiful words into a reality for the children. Off course this is all much easier said than done.

Divorce can be a very stressful and painful process, triggering old feelings of abandonments or not being good enough as well. It is not a luxury to have professional guidance of an experienced and involved mediator, collaborative team (lawyers and neutrals) to come to a good settlement of the divorce. Divorcing is a holistic process, in the sense that the entire outcome of this process will have a big impact on your further lives, so you are worth it and the children as well to have this guided in a good professional way.

Also to agree on a clause in the parenting plan to evaluate the plan once in a while or who to approach when you have a misunderstanding or a dispute, like a mediator or a parental coordinator. It is only reasonable to expect that there will be a few bumps on the road and to not be flabbergasted about it but be prepared by already have a person in place to help you straighten it out when necessary.

A mediator cannot change the past or the way your ex communicates, you can only change yourself, look at the dynamics and look at what you and your ex aka the other parent of your children has to offer to be the best team for the children even when you are apart.

It will make all the difference.

This podcast shines the light on a very interesting subject in relationships: financial imbalance. The podcast guides you in making a topic like this part of a dialogue to prevent resentment and letting it come in the way of the relationship itself instead of letting it build in to something bigger that will lead to bigger problems later in the relationship or separation.

In my practice I see people wanting to correct this imbalance later on or have discussions on who added what to the relationship and what is a fair division. 

This often becomes a source of conflict when people divorce. They want to retro actively adjust the balance to their idea of what is fair or what should have been. The outcome they seek is not always possible or even according to the law. If they cannot let go of the consequences of their choices  years ago this can impair a amicable divorce. 

So don’t wait till then. 

The point of power is when you are in a relationship and you notice the imbalance is starting to bother you.

Having an idea on shared values around money and clearity on how you both feel valued and not taken for granted are important to build a strong foundation for the future, especially when you will later on have /want to have children and income and resources might be even further apart due to a division in tasks. 

Also the suggestions on how and when to discuss these topics are very useful (with a soft start up and on a good moment).

Talking about money issues can be quit a thing. If you look for guidance as a couple I can guide you as a mediator in not only enter into a dialogue but also make agreements that will give you a frame work to deal with decisions like dividing the costs of the household and what to do when you are buying a house. I often work together with an estate planner to come to sustainable decisions that make more possible. 

For expats this can be even be more valuable as they are in a foreign country and not aware of the impact of multiple moves to several countries on their marital estate regime or of the Dutch law that might be or become applicable on their marital or partnership estate. 

We zitten midden in de week van de mediation. Mediation kan ingezet worden in iedere fase van de relatie en ten aanzien van alle aspecten die samenhangen met familie. We begeleiden niet alleen scheidingen, maar ook mensen die verder willen met hun relatie en begeleiding zoeken bij het maken van afspraken. Ook mensen die overwegen te scheiden, maar dat niet zeker weten begeleiden wij bij het maken van deze moeilijke keuze. Of bij het maken van afspraken over tijdelijk apart wonen. Er kan ook begeleiding geboden te worden aan een familie om afspraken te maken ten aanzien van de nalatenschap, of de zorg voor een kwetsbare ouder, of over de nalatenschap zelf.
Omdat we het beste willen voor onze cliënten beschikken we over een groot netwerk van professionals, zoals fiscalisten en estate planners, notarissen en psychologen, maatschappelijk werk, die zo nodig ingeschakeld kunnen worden bij de mediation. Op die manier kan er niet alleen maatwerk worden geboden, maar krijgen ook de emoties en de kinderen de aandacht die ze verdienen.

Mediation is niet een beschermde term. Dit betekent dat er ook niet een vaste wettelijke definitie bestaat van mediation. De mediations bij ons op kantoor worden uitgevoerd door mediators die zijn aangesloten bij de VFAS en/of de Mfn/NVm. Dat wil zeggen dat het gekwalificeerde mediators zijn, die moeten voldoen aan de kwaliteitseisen en kenniseisen van deze verenigingen en dit ook moeten bijhouden. Wij zijn gevestigd in Amsterdam en we hebben (daarom) veel ervaring met het werken met expats. Niet altijd is duidelijk voor expats wat de huwelijksvermogensrechtelijke implicaties zijn van de vele landen waar ze tijdens hun huwelijk hebben gewoond en hoe een scheiding bewerkstelligd kan worden, waar wij dan duidelijkheid in kunnen scheppen en passende oplossingen voor kunnen aandragen.

Alhoewel mediation een goede methode is om in goed overleg tot door beide partijen gedragen beslissingen te komen is het niet een tovermiddel voor alles. Het slagen van de mediation vraagt ook dat de partijen hun eigen verantwoordelijkheid nemen en commitment hebben voor het vinden van een oplossing. Mensen zijn zich ervan bewust dat mediation goedkoper is dan een procedure, maar het niet willen voeren van een kostbare procedure is iets anders dan een oplossing vinden op basis van het gezamenlijk belang. Het is belangrijk om een eigen beeld te hebben van wat voor jou belangrijk is in het leven en om een nieuw leven te beginnen en daarbij concreter te zijn dan ik wil waar ik recht op heb, of een goede regeling voor de kinderen. In mediation wordt je uitgedaagd om samen zelf je doelen en belangen te vinden en te formuleren en afspraken te maken over de stappen er naar toe. Soms is het nodig, om voordat dit mogelijk is de emoties een plek te geven. Als mediators bieden wij hier ook begeleiding in. Afhankelijk van de situatie kan er met mediation ook een pragmatische oplossing worden gevonden.

Mediation heeft als uitgangspunt dat de partijen samen beslissingen nemen om tot goede afspraken te komen, maar dat dit wel geïnformeerde beslissingen zijn. Dat wil zeggen dat partijen hun financiële gegevens delen. Dit betekent dat u als u aan de mediation mee wilt doen u bereid bent de relevante stukken aan de mediator en de andere partij te doen toekomen. Partijen mogen met elkaar afspreken wat zij willen, zolang dit niet in strijd is met de openbare orde en/of de goede zeden.

Wij zijn als mediators neutraal, dit betekent dat we niet adviseren, maar wel informeren. Als er behoefte is aan advies dan kan u hiervoor advies inwinnen bij een advocaat, accountant, pedagoog, fiscalist, financieel adviseur. Als u dat wilt doen dan kunt u dat aangeven en ontvangt u een geheimhoudinsgverklaring. U vraagt uw adviseur deze te ondertekenen en retourneert die aan de mediator als u met uw adviseur over de inhoud van de mediation wilt praten. Dat geldt ook voor familie- leden en vrienden met wie u over de inhoud van de mediation wilt praten. De mediation is immers vertrouwelijk, zodat partijen zich vrij en veilig voelen om hun emoties en voorstellen te bespreken.

Soms is er behoefte aan meer begeleiding, of is er sprake van een financieel meer complexe situatie, of zijn de emotioneel relationele aspecten of behoeften dusdanig dat een zogenaamde overlegscheiding een meer passende optie is. Een overlegscheiding is ook een methode om in onderling overleg tot afspraken te komen onder begeleiding van zeer ervaren overlegscheidingsadvocaat. Ik zelf ben ook lid van de Vereniging van Collaborative Divorce Practioners. Op de website van de Vvcp kunt u ook een vragenlijst invullen om voor u vast te stellen of deze methode meer bij u past.

Ook begeleid ik mensen bij mediations of bij het maken van de keuze welke methode het beste bij hen past. De meeste mensen hebben geen ervaring met scheiding en willen wel met een goed en redelijk voorstel komen, maar weten niet waar ze moeten beginnen en hoe elementen zoals alimentatie en vermogen samen hangen. Ze willen gewoon verder met hun leven en een passende oplossing bereiken, maar weten niet hoe. Dat is ook begrijpelijk. Samen met u kan ik op basis van de behoefte een passend en redelijk voorstel opstellen dat u in de mediation kunt bespreken.

Heeft u vragen over mediation of over wat het beste bij u past, heeft u begeleiding nodig bij overleg of heeft u advies nodig, dan kunt u vrijblijvend contact opnemen met kantoor op 020-6392112 of een email sturen naar

Money makes the world go round, maar een goed gesprek over de financiën wordt door de meeste geliefden hartstochtelijk vermeden en als absoluut niet romantisch bestempeld. Dit terwijl goed geïnformeerd zijn over de financiële situatie van je echtgenoot de kans op een succesvol huwelijk significant verhoogt. Dat je van financiële problemen letterlijk grijze haren kan krijgen en dat ze een belangrijke bron zijn van echtelijke problemen en daarmee van een scheiding, zal de meesten niet verbazen.

Maar dat er een correlatie is tussen de kans dat je samen blijft en hoe goed je op de hoogte bent van het financiële profiel van je echtgenoot voor het huwelijk, is iets wat een stuk minder bekend is en waar de gemiddelde persoon niet bij stil staat. Met financieel profiel bedoel ik enerzijds de bezittingen en schulden van de partner en anderzijds hoe de partner omgaat met financiën (rekeningen op tijd betalen, kredietwaardigheid) en wat zijn/haar emotionele en symbolische verhouding is tot geld (vrijgevig of krenterig, angstig of vertrouwend, bang zijn dat er niet genoeg is, erop vertrouwen dat er genoeg zal zijn, er status aan ontlenen, voelen dat je het niet verdiend hebt, slordig of overdreven punctueel met geld omgaat, waar staat geld voor bij de partner en wat voor doelen of dromen wil de partner ermee bereiken).

Uit een landelijk onderzoek in de Verenigde Staten bleek dat van de getrouwde stellen 26% meer dan gescheiden stellen, wisten wat het inkomen van hun aanstaande was. 36% meer van de getrouwde stellen wisten van de studieschuld van hun aanstaande. En 30% meer wisten van de betaalgeschiedenis van hun echtgenoot. Waar van de gescheiden stellen slechts 28% wisten van de lange termijn financiële doelen van hun (voormalige partner) was dat van de stellen die nog samen waren 60%. Een significant verschil. Een belangrijk verschil als je bedenkt dat geld een grote symbolische waarde heeft en voor dromen, veiligheid, en succes staat.

Uit dit onderzoek kwam ook naar voren dat alleen praten over geld niet voldoende is. De kwaliteit van de communicatie is belangrijker dan de frequentie waarmee er over geld wordt gesproken. Veel mensen vergeten dat hoe je over geld denkt en ermee omgaat, een belangrijk onderdeel is van je lifestyle en dat dit een grote rol speelt bij je financiële comptability als partners. 53% van de gescheiden stellen gaf aan dat daar bij hen geen sprake van was geweest en dat ze in feite verrast waren geweest door de slechte kredietwaardigheid van hun partner, dat hij/zij teveel uitgaf en rekeningen niet betaalde. Zo kwamen velen er pas bij de scheiding achter dat hun toekomstige ex een enorme studieschuld had (en die zijn nogal fors in de VS). Alhoewel de financiële stress een belangrijke aanleiding voor de scheiding bleek te zijn, maakte de scheiding meestal geen einde aan de financiële problemen en werden deze  na de scheiding alleen maar groter. Vaak moet er nog jaren afbetaald worden aan de schulden die de ex voor of tijdens het huwelijk heeft gemaakt en vooral vrouwen van wie de man de enige broodwinnaar was waren er minder goed aan toe na de scheiding. Hierbij kwamen nog de kosten van de scheiding. Waarbij de kosten van het voor de rechtbank uitvechten van de scheiding het hoogst waren.

Kortom, of je financieel compatible bent is dus een van de belangrijkste pijlers van een gelukkig huwelijk. Dit betekent ook dat door vroeg in de relatie al met elkaar constructief in gesprek te gaan over geldzaken en weten hoe je er allebei inzit en er voor staat, invloed kan uitoefenen op het succes van je relatie en er voor kan zorgen dat je niet verblindt door het mooie plaatje van huisje, boompje, beestje in het huwelijksbootje stapt (zonder goede huwelijkse voorwaarden) met iemand die door zijn BKR registratie geen hypotheek gaat krijgen. Ik zeg altijd maar, projectie is geen connectie.

Veel mensen vinden over geld praten echter heel confronterend en omdat “geld” voor zo veel staat en het onderwerp vaak zo is verankerd met hoe je bent opgevoed, is het voor veel mensen ook nogal uitdagend om hoe ze met geld omgaan/zich tot geld verhouden te veranderen. Dit gecombineerd met het hardnekkige beeld dat praten over geld niet romantisch zou zijn, maakt dat veel mensen een goed gesprek hierover liever vermijden. Of er alleen over praten als er ruzie over is. Over geld praten is juist enorm intiem en kan heel leuk zijn. Je komt immers heel erg veel te weten over je geliefde door hierover vragen te stellen. Wat zijn zijn of haar dromen? Wat zijn de zorgen? Hoe werd er vroeger thuis mee omgegaan? Speelt dat nu een rol? Wat voor lange termijn doelen wil je behalen?

Vaak weten mensen natuurlijk ook niet helemaal hoe het wettelijk en fiscaal allemaal precies zit. Veel mensen zouden wel wat hulp kunnen gebruiken om hun eigen financiën en die van hun partner te doorgronden en daar lange termijn doelen aan te verbinden. Een gesprek kan een stuk soepeler verlopen als je er begeleiding van een professionele coach bij hebt. Wat wil jij nou eigenlijk? En ik? Begrijpen we wel elkaar wel precies goed? Hebben we wel aan alles goed gedacht. Wil jij eigenlijk wel graag een gezamenlijke financiële toekomst aangaan, maar heb je van je ouders meegekregen dat het familievermogen niet met je toekomstige partner gedeeld mag worden?

De VvCP, staat vooral bekend vanwege de collaborative divorce, of Overlegscheiding. De doelstelling van de vereniging is echter om met de methode van collaborative practice niet alleen conflicten op te lossen, maar ook deze te voorkomen. De methode is ook heel goed inzetbaar om samen op een prettige manier en goed geïnformeerd overleg te voeren en waar nodig afspraken vast te leggen in alle fases van de relatie. Niet alleen bij het aangaan van een huwelijk, maar ook bijvoorbeeld als er kinderen komen en een van de twee stopt met werken, waardoor er verlies van inkomen is en  er meer afhankelijkheid ontstaat. Voor veel mensen is samen leven met je geliefde en een gezin opbouwen een grote droom. Voor de dag van je leven zijn mensen bereid om groots uit te pakken. Op de belangrijke momenten in jullie leven onder goede begeleiding het gesprek aangaan en daarbij uitgedaagd te worden om net even wat dieper door te denken en te spreken is een net zo belangrijke investering. Misschien nog wel belangrijker als je kijkt naar de uitkomsten van het in deze blog aangehaalde onderzoek.

Dat het goed zou zijn indien er wat veranderd in scheidingsland is voor iedereen duidelijk. Een scheiding is echter zo veel meer dan een juridisch ding, het beëindigen van een huwelijk of het afwikkelen van huwelijkse voorwaarden. Het is een ervaring in een mensenleven. Een fase. Als je het leven met relaties en scheidingen als fases op de tijdslijn ziet dan wordt ook duidelijk dat er in de fase(s) voor de scheiding zoveel meer gedaan zou kunnen worden om de scheidingsfase anders te laten verlopen en niet alleen te focussen op het moment van de scheiding zelf.

Mensen maken keuzes en leven hun eigen leven. Ze kopen een huis. Krijgen kinderen. Voeden die op. Alles met relatief weinig inmenging van de overheid en zonder na te denken over de wet. Bij een scheiding worden wettelijke bepalingen en plichten opeens geactiveerd en gaat een rechter bepalen hoeveel tijd jij met de kinderen zou mogen doorbrengen als je daar zelf niet uitkomt. Een verlies van autonomie en zelfbeschikking, die nu juist door te contracteren voorkomen zou kunnen worden. De wetgever tracht thans door de wettelijke bepalingen voor partneralimentatie te wijzigen de economische onafhankelijkheid van vrouwen te stimuleren. Waarom dit pas bij de finish stimuleren als er dan soms toch al grote gaten in Cv’s zijn gevallen en er wellicht nooit “echt” aan het arbeidsproces is begonnen? Daarbij is er nog geen grootscheepse campagne opgezet waarin vrouwen bewust worden gemaakt van deze verandering in de maatschappij en de consequenties daarvan.

De ervaring leert dat veel mensen er tijdens hun relatie er in hoge mate gewoon op los leven en dan bij de scheiding worden geconfronteerd met niet uitgevoerde periodieke verrekenbedingen, waarover moet worden afgerekend en erfenissen die destijds zijn besteed aan leuke familievakanties die moeten worden terugbetaald. Hier komt bij dat het inzicht van mensen in de financiële situatie van de andere partner sterk is afgenomen door allerhande digitale apps waarop moet worden ingelogd om een overzicht te krijgen, waar vaak maar een partner de log in code van heeft. Vroeger viel er nog wel eens een belegginsoverzicht op de deurmat, maar daar is tegenwoordig geen sprake meer van.

Het toenemende aantal ZZP-ers zorgt ervoor dat dat het gebrek aan financieel inzicht helemaal is toegenomen, omdat er geen vast loon meer wordt verdiend. Bij de scheiding lopen mensen er tegenaan dat ze volstrekt niet weten waar ze recht op hebben, noch wat ze nodig zouden hebben. En als een partner niet bereid is om financieel inzicht te verschaffen dan neemt de kans voor polarisatie toe.

Juist door in te grijpen in de fases van een relatie voor de scheidingsfase is er veel winst te behalen. Het gebrek aan bewuste keuzes over geld, waar dat voor staat en transparantie naar elkaar toe op dat gebied, maakt dat mensen niet weten waar ze aan toe zijn als ze gaan scheiden en louter op basis van de agenda’s die ze hebben op dat moment de geschiedenis gaan herinterpreteren.

Mensen geven wel vaak aan dat ze over partneralimentatie en de kinderen graag afspraken zouden willen maken (in de huwelijkse voorwaarden). Echter, juist bepalingen over partneralimentatie en de kinderen worden thans door de rechter nietig geacht, daar waar in de literatuur al lang stemmen op gaan dat contracteren over dergelijke zaken, mits er sprake is van de juiste belehrung, mogelijk zou moeten zijn. In de VS is het gangbaar voor de dames van de upper chic om een bepaling in de huwelijkse voorwaarden op te nemen dat zij een bonus zullen ontvangen voor de zorg voor de kinderen om hen zo te compenseren tegenover de niet benutte maar wel behaalde Ivy League graad. Dit wil niet zeggen dat dit de oplossing is, maar het is een voorbeeld van op een bewuste manier nadenken en contracteren om tijdens de relatie al een duidelijke en door de partijen als eerlijk ervaren regel te creëren. Een concrete belofte geformuleerd op de juiste wijze schept immers een relatie en garandeert een bepaalde uitkomst voor de toekomst.

Ook is er veel aandacht voor de ouderbelofte, voor of na de geboorte van het kind gedaan, maar ook daar is de vraag in hoeverre dergelijke afspraken bindend en afdwingbaar zijn. De commissie herijking ouderschap heeft in haar rapport wel wat geschreven over de wijze waarop afspraken in een meer oudersituatie zeer zorgvuldig met toetsing door de bijzondere curator en de rechter voor de zwangerschap tot stand zouden kunnen komen. Zou zoiets niet mogelijk moeten zijn voor alle ouders zodat er in de toekomst minder geprocedeerd hoeft te worden over het ouderschap en de invulling ervan?

Het zou toch mooi zijn als partners meer bewuste keuzes zouden gaan maken en goed begeleid de dialoog met elkaar durven aan te gaan over zaken als geld, macht, onafhankelijkheid en zorg. In liefde en niet alleen in onmin. Het gaat er daarbij niet om om conflict te vermijden, maar om conflict te begeleiden zodat mensen weten wat ze in een bepaalde fase aan elkaar hebben en wat ze kunnen verwachten. Het kan pijnlijk zijn als blijkt dat je verschillende verwachtingen hebt, als dat zo is kan je dat wellicht beter eerder, dan later weten. Als scheidingsprofessionals hebben wij een goed beeld van de breekpunten die kunnen ontstaan doordat er niet goed gesproken is tussen partners over geld en vermogen, over bijvoorbeeld stoppen met werken om voor de kinderen te zorgen, maar was dat dan voor altijd de bedoeling.

Als ik even vrij mag dromen zou het mijn inziens heel mooi zijn als mensen meer autonomie en zelfbeschikking zouden mogen hebben door na de juiste begeleiding op basis van bewuste keuzes afspraken te mogen maken voor hun toekomst en deze regelmatig te evalueren.

Dat is de macht en de magie van het woord. Lets go back to the start and make a difference there.

Onlangs woonde ik het theaterstuk/ praatprogramma Goed Scheiden bij in de Stadsschouwburg in Amsterdam. Een van de panelleden (een raadsheer bij de Hoge Raad) reageerde op de op die dag steeds terugkerende opmerking dat 80% van de echtscheidingen “goed” zou gaan. Hij wees erop dat er voor de bepaling of een scheiding goed ging, er teveel gefocust werd op het scheidingsmoment zelf.

In zijn visie worden weliswaar (of wellicht) 80% van de scheidingen geregeld, maar veel van de problemen openbaren zich pas daarna. Hij had de indruk (althans zo begreep ik het) dat mensen soms uit angst, schuld en schaamte instemden met bepaalde afspraken die niet klopten, om maar van hun ex en de scheiding af te zijn, wat zich dan later weer wreekte na de scheiding en tot uiting kwam in procedures over onder andere gezag, omgang en alimentatie.

Hoe goed een scheiding is, is dus niet te bepalen op basis van slechts een moment in de tijd. Niet alleen de vraag hoeveel scheidingen zonder procedures worden afgewikkeld is van belang, maar ook hoe het daarna gaat. Met name ook voor de kinderen. De consequenties laten zich namelijk nog lang voelen.

Hoe het proces van scheiding wordt uitgevoerd of doorlopen, heeft echter wel invloed op wat die consequenties zullen zijn.

De problemen allemaal onder het tafelkleed schuiven en alle discussies uitstellen tot een later moment, dragen niet bij aan een duurzaam resultaat. Mensen ervaren over het geheel genomen een scheiding niet als een prettige ervaring en het is niet meer dan menselijk dat men een onaangename ervaring uit de weg probeert te gaan of zo snel mogelijk achter de rug wil hebben. Als daar emoties bij komen, zoals angst voor een partner, schaamte en schuld, dan kunnen mensen geneigd zijn om belangrijke stappen in het proces over te slaan. Zowel emotioneel, als financieel. Of niet op te komen voor zichzelf, de kinderen, of zaken die van wezenlijk belang voor hen zijn. De focus ligt dan op zo snel mogelijk de finish halen en de scheiding af te ronden.

Zoete broodjes bakken heeft een keerzijde

De focus in het debat over hoe scheidingen beter zouden kunnen ligt momenteel sterk op dat we als maatschappij af zouden moeten van het toernooimodel, waarin de partijen hun geschillen voorleggen aan de rechter en de rechter de knoop door laten hakken. Het toernooimodel zou te veel polariseren en schade berokkenen. Alleen maar zoete broodjes bakken heeft echter ook een keerzijde. Mensen blijven last houden van de emoties die onvoldoende aandacht hebben gekregen, bij nader inzien zijn de gemaakte afspraken toch wel zeer onrechtvaardig nu de mist is opgetrokken.

Met grote halen snel thuis zijn en maar alles opgeven of ingeven, of niet voor jezelf opkomen of voor wat je belangrijk vindt voor de kinderen, is dus niet per se het best haalbare resultaat voor de lange termijn, ook al lijkt op het eerste gezicht dat er sprake is van een goede scheiding omdat het geregeld is.

Het is duidelijk dat het debat over wat een goede scheiding nu precies is en wat er voor nodig is, nog geen klinkklare antwoorden heeft opgeleverd, ook als maatschappij zijn we daar nog niet uit.

Wat wel duidelijk is, is dat goede bijstand voor beide partijen van grote waarde is voor een scheiding met duurzame resultaten. Partijen hebben kennis van zaken en een volledig beeld nodig om goed geïnformeerd beslissingen te nemen en te voelen dat de afspraken die ze hebben gemaakt ook daadwerkelijk fair zijn en in redelijkheid zijn gemaakt. Partijen hebben begeleiding en erkenning van hun emoties nodig, zodat ze daar doorheen kunnen gaan en deze kunnen verwerken. En partijen hebben daarbij begeleiding nodig van advocaten die zich willen inzetten voor een duurzaam resultaat.

Bij een collaborative divorce/overlegscheiding worden al deze pijlers voor een goed fundament geboden. Er is een neutrale financiële specialist die zorgt voor transparantie ten aanzien van de financiën en die mee kan denken aan constructieve oplossingen. Een coach zorgt ervoor dat de emoties voldoende aandacht krijgen en in goede banen geleid worden en iedere partij ontvangt juridisch advies en begeleiding gericht op een duurzame oplossing, zonder gang naar de rechter.

Hopelijk komt er meer aandacht voor de mogelijkheden die collaborative divorce al bieden.

Vandaag is het Blue Monday, oftewel depri maandag, volgens de psycholoog Cliff Arnall de meest deprimerende dag van het jaar, gebaseerd op een nadien sterk bekritiseerde formule. Mensen zouden volgens Arnall zo gedeprimeerd zijn door dat goede voornemens mislukt zijn en de dagen zo donker. Gelukkig schijnt vandaag zo vol de zon. Advocaten zouden volgens wetenschappelijk onderzoek de meest gedeprimeerde doelgroep zijn, altijd gericht op wat er fout kan gaan. Het zou dan helemaal niet verrassend zijn als daaronder de echtscheidingsadvocaat, gezien het vakgebied, wel helemaal het toppunt van gedeprimeerd zou zijn, maar juist in ons vak is de hoop en het vertrouwen zo belangrijk.

Een echtscheiding is niet iets waar ieder meisje van droomt als ze jong is, zoals wellicht van haar mooiste dag. Toch kan een scheiding ook een hele positieve wending aan je leven geven of een meer positieve periode in luiden. Verwachtingen en je eigen mind set spelen daarin een hele belangrijke rol. Niet gezegd is dat het een walk in the park zal zijn of een lolletje, maar je kunt veel leren over jezelf en relaties door een scheiding en daar je voordeel mee doen als je een nieuwe relatie begint of op andere vlakken. Sommige mensen ontwikkelen zich enorm gedurende het proces van de scheiding, wat niet wil zeggen dat ze niet ook verdriet of uitdagingen mee maken. Of juist door het verdriet en de uitdagingen die ze meemaken. Zonder wrijving geen glans. Ook de kwaliteit van de communicatie tijdens de relatie kan een groot verschil maken hoe je daarna met elkaar omgaat en hoe het met de kinderen gaat in de nieuwe setting.

Denk dus ook eens aan praten met een familierecht advocaat voordat je gaat trouwen, kinderen krijgen of overweegt te gaan scheiden. Alle belangrijke keuze momenten vertegenwoordigen een moment waarop jij met je keuzes, insteek, opstelling en inzet een verschil kunt maken (voor de toekomst). De wijze waarop de relatie is beëindigd en het traject daar naar toe maken zo ook een verschil. Hebben jij en je partner na veel inzet en therapie toch besloten dat jullie beter verder kunnen in een andere samenstelling dan is er meer kans op wederzijdse acceptatie van de scheiding. Ook voor jezelf kan het beter voelen dat je die ander en jezelf een wezenlijke kans hebt gegeven.

• Vormen van constructief scheiden, zoals collaborative divorce en mediation of overleg kunnen ook bijdragen aan een beter gedragen resultaat. Zelf ben ik nogal een fan van collaborative divorce omdat er een coach bij betrokken is en er op transparante wijze een team gecommitteerd is aan een zo goed mogelijk resultaat.

• Helaas heb je het niet altijd voor het kiezen en kan het voorkomen dat de ander dat niet wil of niet constructief reageert. De ander kan je nooit veranderen, maar door zelf te onderzoeken wat jij anders kan doen of hoe je het best kan reageren kan toch de dynamiek veranderen en zul jij op z’n minst groeien.

Dus er is altijd licht in de duisternis.

Als mensen in scheiding liggen willen ze meestal vooruit. En snel ook. Vaak weten ze niet dat die aanpak ongewenste risico’s voor de echtscheiding oplevert. Klaar zijn ze er mee. Met elkaar, met de stress, met het verdriet, met hun dynamiek. Ze willen het achter zich laten. Door met hun leven.

Verder met een nieuw huis, een verse liefde, een ander gezin.

Dat is deels begrijpelijk. Aan de andere kant zijn er genoeg spreekwoorden die er op wijzen dat te grote stappen en te weinig geduld kunnen leiden tot minder goede resultaten. Soms willen mensen zich zo graag losmaken van de ander dat ze bereid zijn om alles op te geven. Of confrontaties uit de weg gaan. Of juist de ander onder druk zetten. Terwijl die aanpak juist vertragend werkt.

3 negatieve gevolgen van snel scheiden

  • Snelle beslissers komen er niet alleen bekaaid vanaf, maar hun vlotte aanpak kan een tegenovergesteld effect bij de ander in gang zetten. Zo verwacht degene die huis en haard in de uitverkoop zet, dat de ander zich dankbaar opstelt. Terwijl van de weeromstuit dat niet doet, juist bozer wordt en de hakken in het zand zet.
  • Wie snel verder wil na het besluit om te scheiden, vermijdt vaak moeilijke, confronterende gesprekken. Uit angst om het conflict te vergroten of voor de reactie van de ander. Dit kan er toe leiden dat beiden in de illusie verkeren dat er overeenstemming is. Partijen zijn zo opgelucht, maar hebben ze wel het zelfde idee over wat de overeenstemming inhoudt? Of deze situatie zorgt er voor dat de hele discussie dan maar vooruit wordt geschoven. En dat alles op een nog op een onbekend moment in de toekomst alsnog besloten zal worden in onderling overleg.
  • Weer anderen zetten enorm de druk erop, dreigen bij het minste of geringste met procedures en proberen zo snel mogelijk hun eigen doelen te verwezenlijken. Vaak ten koste van de onderlinge verstandhouding.

Tijd besparen door overlegscheiden

De grote toegevoegde waarde bij overlegscheiden is dat ieder wordt bijgestaan door een eigen advocaat, aangevuld met een (neutraal) team van een financiële specialist, een coach en soms een kinderdeskundige. Dit overlegscheidingsteam houdt de gemeenschappelijke én persoonlijke belangen in het oog. Iedereen is gecommitteerd aan het spoedig bereiken van een goede oplossing, maar niet ten koste van alles. Door het werken in teamverband kunnen de taken worden verdeeld en ook nog eens naar expertise.

Dat scheelt tijd. Er kan relatief snel worden geschakeld door diegene uit het team die daar op dat moment het meeste toegevoegde waarde heeft.

Wie denkt dat deze manier van snel scheiden alleen mogelijk is bij een ‘nette’ scheiding heeft het mis. Vooral door de werkwijze in teamverband komt overleg tussen partijen tot stand en blijft gesprek mogelijk. Ook als de emoties hoog oplopen. Juist dan zorgt overlegscheiden voor een goede afwikkeling van de scheiding binnen overzichtelijke termijn.

Afscheid nemen is een beetje sterven zong Edith Piaf. Als mensen uit elkaar gaan doet dat pijn en verdriet.

Anders in de wedstrijd 

Iedereen is verschillend en gaat anders met een scheiding om. Wat het extra moeilijk maakt is dat bij een scheiding de ene partner vaak al veel verder is in dit proces dan de ander. Mensen denken altijd dat ze een scheiding zien aankomen, maar het komt voor dat de een wilt scheiden terwijl de ander dacht dat alles goed ging.

Wie is er het slachtoffer? 

Het gebeurt regelmatig dat degene die verlaten wordt zich het slachtoffer voelt en voelt en vindt dat die ander zijn/haar leven volledig heeft verwoest en daarbij geen enkel oog meer heeft voor wat de beweegredenen zijn geweest voor die ander om de relatie uiteindelijk te verbreken. Degene die de relatie verbreekt kan zich net zo goed slachtoffer voelen of al heel lang onvrede ervaren.


Als de scheiding als een verrassing kwam of als iets waarvan je nooit had gedacht dat het kon gebeuren, terwijl de ander al langer in het proces zit en zich in een andere fase bevindt van verwerking, kan er een hele roalercoaster van gevoelens over je heen komen.

Je kunt:

  • het gevoel hebben dat je al die tijd in een illusie hebt geleefd. De ander heeft tegen je gelogen. De relatie, de liefde, het was kennelijk allemaal niet echt.


  • Het gevoel hebben dat je helemaal geen eerlijke kans hebt gekregen. De ander heeft nooit wat tegen je gezegd. De ander wilde niet in therapie. De ander had al een andere relatie. Het is sowieso niet eerlijk en zo ga je niet met elkaar om.


  • gaan denken dat die ander opeens gek is geworden of een depressie heeft. Of een midlifecrisis (die is heel populair)  Er is immers voor de rest niets veranderd ten aanzien van het verleden in jou beleving.


  • gaan denken dat die ander nooit echt van je heeft gehouden en zelfs niets om de kinderen/het gezin geeft.


  • gaan denken dat die ander helemaal geen verdriet heeft en alleen maar zo snel mogelijk weg wil, alleen maar bezig is met het geld, nieuwe vriend ga zo maar door.

Een acceptatie van dat de relatie als dynamiek tussen twee mensen niet werkte is er dan (nog) niet. De verlatene begrijpt niet wat er is gebeurd en gaat invullen zonder na te vragen. Nu heeft diegene niet alleen je leven verwoest maar ook je vertrouwen en zelfvertrouwen.

Relatie niet goed afgesloten, wat dan?

Als de scheidingsmelding als donderslag bij heldere hemel kwam dan was er vaak al langer sprake van een slechte communicatie. Een gebrek aan goede communicatie gecombineerd met sterke emoties en wederzijdse gevoelens van slachtofferschap zorgt dat het conflictgehalte in rap tempo toeneemt.

Tel hierbij op een gebrek aan inzicht bij een, of beide partners in hun eigen aandeel in het geheel, problemen om duidelijk grenzen aan te geven, of die te respecteren, of de neiging om de schuld buiten jezelf te zoeken (Overigens vrij gangbare dingen om tegen te komen bij de gemiddelde mens) en je hebt een vrij giftige situatie waarin de voormalige geliefden elkaar over en weer gaan diskwalificeren en soms zelfs gaan demoniseren. Dikwijls ook in reactie op elkaar omdat mensen zich bedreigt gaan voelen doordat de ander hen diskwalificeert. Het raakt hen diep dat de ander hen opeens door deze negatieve bril ziet en ze zijn bang over wat voor consequenties hieraan verbonden zullen zijn. Zo kun je je bijvoorbeeld bedreigd gaan voelen in je ouderschap. Straks gaat je ex die verzinsels over waarom jij een ongeschikte partner was ook nog eens gebruiken om de kinderen bij je weg te houden.

Mijn ervaring is dat mensen hierdoor strategisch worden, zich gaan vasthouden aan de ergste gedachten die ze over elkaar hebben en de goede kanten van elkaar uit het oog verliezen.

Haat als overlevingsstrategie

Haat en boosheid kunnen ook een manier zijn om de pijn van het verlies of de angst niet te voelen of de acceptatie van het beëindigen van de relatie uit te stellen of te onderdrukken.

I imagine that one of the reasons people cling to their hates so stubbornly is because they sense, once hate is gone, that they will be forced to deal with pain.

James Baldwin Notes of a Native Son 1955

Dit is voor de mensen die het meemaken zeer ingrijpend. Ook omdat al het goede wat ze samen hebben en hebben meegemaakt meegesleurd dreigt te worden in deze negatieve spiraal.

Wat kan de mediator betekenen?

Een mediator kan mensen uitleg geven over de fases waar ze door heen gaan. Het is uniek vreselijk wat ze meemaken maar niet een unieke dynamiek. Bij de meeste mensen die gaan scheiden is er sprake van in verschillende fases van het proces zitten en (tijdelijk) minder goed functionerende communicatie. Ook kan een mediator begeleiden bij het duidelijk doen van de scheidingsmelding, op een manier dat de ander het kan horen en vanuit je zelf in plaats van als diskwalificatie van de ander.

Dit kan troost bieden. En ook ruimte om te gaan kijken naar de goede kanten van elkaar. Als partners en als ouders. Laten we wel realistisch blijven, het gaat om een scheiding dus hiermee is niet opeens alles goed, maar het helpt om niet alles als slecht te zien van elkaar. Je maakt jezelf hier immers ook alleen maar bang mee omdat je jezelf laat geloven dat angst je alert zal houden. De meeste mensen zullen het echter niet als heel aangenaam en productief ervaren om vast te blijven zitten in de angst. Ze willen vooruit en in beweging blijven naar de toekomst toe. Als je in de angst zit krijg je ook niet veel gedaan en het put je uit.

De meest gehoorde opmerking is daarom dan ook dat men ermee klaar is en wil dat het snel is afgehandeld.

Familierecht mediator heeft kennis van zaken

Naast de emoties kan ook een gevoel van te weinig kennis van zaken hebben of van je rechten en plichten ook verlammend werken.

Dit is ook waar een familierecht mediator toegevoegde waarde heeft. Een familierecht mediator heeft juridische kennis en heeft als taak om de partners te begeleiden om goed geïnformeerde keuzes te maken.

Zo beschikt een familierecht mediator ook over een netwerk van andere professionals die met hun kennis kunnen bijdragen aan een zo volledig mogelijk beeld, zoals accountants, financiële adviseurs, orthopedagogen of kinderbehartigers. Ook komt het voor dat de partijen een advocaat willen raadplegen voor juridisch advies.

Ook is alles wat besproken wordt vertrouwelijk. Dit biedt een een veilige omgeving waarbinnen de partners zich vrij geïnformeerd en veilig kunnen voelen om goede afspraken te maken.

Het gevoel dat je zelf in staat bent om goede afspraken te maken met de ander is belangrijk voor mensen hun vertrouwen in de toekomst en zichzelf.

Zo komt er toch weer licht aan het einde van de tunnel en kunnen mensen weer door naar de nieuwe fase van hun leven.

Laatst wees iemand mij op dit prachtige nummer When you love someone van James TW:

Come home early after class
Don’t be hanging ‘round the back of the schoolyard
I’ve been called up by a teacher
She says she can’t even reach you ‘cause you’re so far
You’ve been talking with your fist
We didn’t raise you up like this, now did we
There have been changes in this house
Things that you don’t know about in this family

It don’t make sense, but nevertheless
You gotta believe us, it’s all for the best
It don’t make sense
The way things go
Son you should know

Sometimes moms and dads fall out of love
Sometimes two homes are better than one
Some things you can’t tell your sister ‘cause she’s still too young
Yeah you’ll understand
When you love someone

There ain’t no one here to blame
Nothing’s going to change with your old friends
Your room will stay the same
‘Cause you’ll only be away on the weekends

It don’t make sense but nevertheless
You gotta believe us, it’s all for the best
It don’t make sense
It don’t add up
We’ll always love you no matter what

Sometimes moms and dads fall out of love
Sometimes two homes are better than one
Some things you can’t tell your sister ‘cause she’s still too young
Yeah you’ll understand
When you love someone
When you love someone<

Come home early after class
Don’t be hanging ‘round the back of the schoolyard
And if we’re crying on the couch
Don’t let it freak you out
This has been so hard

Sometimes moms and dads fall out of love
Sometimes the best intentions just ain’t enough
Some things you can’t tell your sister ‘cause she’s still too young
Yeah you’ll understand
When you love someone
When you love someone
When you love someone
When you love someone<

De tekst maakte diepe indruk op mij omdat de zanger uit eigen ervaring beschreef wat de impact van de scheiding van zijn ouders op hem maakte en hoe graag hij een wezenlijk gesprek met hen had willen hebben. Nu bleef hij met allerlei vragen zitten en voelde hij zich boos en alleen.

Voor kinderen brengt een scheiding vaak veel veranderingen met zich mee en zij hebben ook hun vragen, gevoelens, angsten en wensen ten aanzien van de scheiding. Een paraplugesprek kan de kinderen helpen en een kader bieden. In zo’n gesprek vertellen de ouders de kinderen dat hun relatie ten opzichte van elkaar verandert maar dat ze samen ouders blijven en dat ze allebei goed contact met de kinderen houden en van hen blijven houden. Dit is voor kinderen belangrijk om te horen omdat ze zichzelf schuldig kunnen voelen aan de scheiding en bang kunnen zijn om hun ouders of een van de ouders kwijt te raken.

Ook vertellen de ouders de kinderen wat ze voornemens zijn om af te spreken over de kinderen, waar ze gaan wonen, wat er gaat veranderen, hoe ze met bepaalde zaken willen omgaan. Het is ook de bedoeling dat de kinderen de gelegenheid krijgen om zich te uiten, vragen te stellen, aan te geven hoe ze zich voelen.

Dat de kinderen gekend zijn in het ouderschapsplan en hoe dit heeft plaatsgevonden een wettelijk vereist element van het ouderschapsplan. Kinderen hebben het recht om gehoord te worden op grond van het Internationaal Verdrag van de Rechten van het Kind.

Het is belangrijk voor kinderen om ook een stem te hebben en niet te voelen dat ze geen enkele inspraak hebben in hun leven. Waar ze wonen en met wie, hoe hun weekenden eruit zien. Daarin gehoord worden door een neutraal persoon, die geen enkel eigen belang heeft, kan voor een kind veel toevoegen

Als mediator kan ik ouders begeleiden bij het voorbereiden van een paraplugesprek en een zogenaamd kindergesprek voeren met de kinderen.

Voor meer informatie over de mogelijkheden kunt u contact opnemen met ons kantoor op 020-6392112 of via onze website

Noot; Als een kind meer begeleiding nodig heeft om de scheiding te verwerken zijn er afhankelijk van de leeftijd van het kind en de omstandigheden verschillende mogelijkheden van kinderpsycholoog of kinderbehartiger, tot een traject met een KIES coach of een buddy via Villa Pinedo voor de iets oudere kinderen. Het Centrum voor Jeugd en Gezin bij u in de gemeente en school /de crèche of uw huisarts kunnen u verder helpen met het vinden van de juiste begeleiding.

Laat ik maar meteen met de deur in huis vallen. Het antwoord is nee. Bij mediation worden de partijen begeleid om afspraken te maken over een bepaalde situatie. Bij familierechtelijke mediations, zoals echtscheidingen en omgangsregelingen gaat het in wezen over het beëindigen van een bepaalde situatie en afspraken maken over de gewenste nieuwe situatie.

Gemeenschappelijke belangen

Mediation is gericht op het vinden en benoemen van de gemeenschappelijke belangen van de partijen zelf en hun kinderen en die te nemen als de rode draad voor de toekomst. Dus waar willen we heen in plaats van wie heeft er gelijk.

En dan

Als je al voor ogen hebt wat die gemeenschappelijke belangen zijn, ook voor de mediation, dan is de volgende stap hoe ga je aan je gemeenschappelijke doel samen invulling geven?


De mediator begeleidt bij het maken van werkafspraken, zodat partijen weten wat wie gaat doen en wanneer er stappen gemaakt kunnen worden om het gemeenschappelijke doel te bereiken.


De advocaat mediator informeert partijen over de eventuele consequenties van bepaalde wensen en kan doorverwijzen naar de fiscalist of financiële expert om te kijken of en hoe bepaalde dingen mogelijk zijn. Met deze informatie kunnen de partijen dan weer terug keren aan tafel.

Ook zijn er samenwerkingen mogelijk met andere mediatiors wiens expertise aanvullend is, zoals een mediator met een achtergrond als psycholoog of estate planner.


Als er afspraken zijn gemaakt dan is de fase aangebroken om die vast te leggen. Een advocaat mediator weet uit eigen ervaring waar je op moet letten bij het formuleren en vastleggen van de gemaakte afspraken. Ook hierbij wordt er zo nodig de hulp ingeroepen van een fiscalist om er zeker van te zijn dat er daarna geen blauwe enveloppen op de deurmat vallen met onaangename verrassingen erin.


Als alle afspraken naar ieders wens zijn kan het convenant of ouderschapsplan worden getekend. Een nieuwe periode breekt aan. De scheiding is definitief of er zijn goede afspraken gemaakt voor de kinderen. Mediation is dus vooral een proces dat een bepaalde periode afsluit en een nieuwe periode inluidt en niet als vereiste heeft dat er een strijd of geschil is. Het is ook een middel dat veel lichter kan worden ingezet om gewoon onder professionele begeleiding tot goede afspraken te kunnen komen.


Het is dus ook heel goed mogelijk om terug te komen voor een update als er na een tijd sprake is van gewijzigde omstandigheden of er toch onenigheid dreigt te ontstaan

14 februari is het weer zo ver, Valentijnsdag. Onze dochter van 9 vindt het machtig interessant en vraagt me de oren van het hoofd. Alhoewel Sint Valentijn een barmhartige was die zijn mantel deelde met een arme sloeber, transformeerde deze dag in het verloop der tijd tot een kans voor geheime aanbidders om hun liefde te betuigen. Tegenwoordig is het een dag om de romantische liefde te vieren, ook als je al een relatie hebt. Veel mensen vinden het zelfs een materialistisch moetje, dat vooral goed is voor de omzet van de winkels en zorgt voor onnodige stress in de relatie.

De rock tempel van Amsterdam Paradiso, grijpt de gelegenheid echter aan om geliefden deze Valentijn de kans te geven hun liefde te bezegelen door elkaar het Ja woord te geven in deze voormalige kerk. Voor velen is trouwen nog altijd het summum van ware liefde. En trouwen is in. Dat blijkt uit het feit dat het aantal huwelijken de laatste tijd is gestegen in Amsterdam.

In het huwelijksbootje stappen is de eerste stap van een lange reis met als einddoel samen oud worden. Uit de cijfers blijkt dat de finish halen echter niet voor iedereen is weggelegd. Circa 1 op de 3 huwelijken strandt en dan zijn de scheidende samenwoners nog niet eens meegeteld. In Amsterdam zijn het aantal scheidingen echter gedaald. Misschien door een minder romantische reden, maar wellicht komt dat omdat het zo moeilijk is om een nieuwe woning te vinden in Amsterdam als je uit elkaar gaat. Reden om nog even door te zetten en het huwelijk nog een kans te geven.

Als beroepsgedeformeerde relatiespecialist (dat is een echtscheidingsadvocaat immers in een bepaalde fase van de relatie) lees ik alles wat los en vast zit over relaties, huwelijken, ontrouw, scheiding, rouw en nieuwe gezinnen. Zo las ik recentelijk “The all or nothing marriage, how the best marriages work”, van Eli Finkel. Een fascinerende socio-psychologische studie over de zeer hoge eisen die men tegenwoordig stelt aan het huwelijk. Dit maakt dat de goede huwelijken nog nooit zo goed zijn geweest, maar dat een dergelijk huwelijk bereiken voor weinigen is weggelegd en het behouden ervan een topsport is. Ik vond het een zeer inzichtvol boek omdat het meteen duidelijk maakt hoe veeleisend de moderne westerse mens is ten aanzien van het huwelijk daar waar het huwelijk vroeger een manier was om te overleven en elkaar en het gezin financiële stabiliteit te bieden. De verwachtingen zijn heel erg hoog. Mensen verwachten niet alleen romantische liefde, maar willen dat hun partner het beste in hen naar boven haalt en gestimuleerd en geïnspireerd worden door hun partner. Is dat niet het geval dan kan dat leiden tot het beëindigen van de relatie of overspel. Esther Perel schrijft in haar nieuwe boek The State of Affairs Rethinking Infidelity dat de overspelige in een relatie niet zozeer zijn partner zat is, maar de persoon die hij of zij zelf is geworden. De affaire is een middel om weer te worden wie hij/zij was of wil zijn. Dit onderschrijft hetgeen Finkel naar voren brengt in zijn boek.

De hoge verwachtingen gecombineerd met het idee dat echte liefde spontaan alle wensen (blijvend) in vervulling laat gaan en gewoon moet werken omdat dat de essentie is van echte liefde kan fataal zijn. Iets minder hoge verwachtingen, verwachtingen tijdelijk bijstellen als de kinderen klein zijn of als er tegenslagen zijn, geduld, tijd en energie willen besteden aan de ander en de relatie zijn essentiële huwelijks hacks om het huwelijk duurzaam te laten slagen. Ook ideeën bijstellen over wat liefde is en hoe een relatie moet zijn kan behulpzaam zijn. Op Valentijnsdag iets bijzonders doen voor de ander, hoe klein dan ook, kan dus belangrijker zijn dan men denkt.